Và nhất là những
cái “Ác kiến” mà ta cố giữ lấy,
nghịch với cái điều mong muốn của ta khiến ta cũng trở nên “phiền não” không
kém: Cái của ta mới là đúng là hay (Thân kiến), hoặc định kiến về một bên nào
đó (Biên kiến), giữ chắc điều mình biết dù đó là không đúng (Kiến thủ), hay
theo “Tà kiến” (mê tín, dị đoan, chấp tà) hoặc tuân theo những giới tà, giới
không đúng, điều không hay không thích hợp gọi là “Giới cấm thủ”.
(Ác Kiến: Thân Kiến; Biên
Kiến; Tà Kiến; Kiến Thủ; Giới Cấm Thủ).
Từ 6 cái phiền não chính
yếu nầy được biến hiện theo từng giai đoạn, hoặc để diễn tả những cái tâm tính
đó mà môn Tâm lý học Phật giáo phân tích cho chúng ta thấy đặc điểm của chúng
trong 3 phạm vi:
-Ở phạm vi nhỏ hẹp, nên gọi
là “Tiểu” (Tiểu tùy). Có 10 Tiểu Tùy: Chúng thể hiện ở con người bằng sự giận dữ
(Phẫn: Giận) khi không đạt được điều mình mong muốn, hoặc đổ dồn lên người cản
trở làm cho họ không thành công; hoặc dỗi hờn (Hận: Hờn), một cái tính ngấm ngầm
khiến cho chính mình bị buồn phiền, đôi khi lại tìm cách hãm hại người khác để
thỏa mãn sự hờn căm đó (Hại: Tổn hại). Muốn người khác không thấy, không nhìn
ra điều giận dỗi, hờn căm ấy người ta thường che giấu bằng thái độ khác ở bên
ngoài (Phú: Che giấu), hay bằng sự dối trá (Cuống: Dối trá); và nhẹ hơn thì
mình lại buồn bã, buồn buồn (Não: Buồn buồn). Nhưng có 3 tính mà con người thường
thể hiện rõ ràng trong nhiều lúc, đó là Tật (Tật đố, ganh ghét) đố kỵ với những
người hơn mình; Siểm (Bợ đỡ, nịnh hót) đối với những người giàu có, quan quyền
hơn mình. Để khi mình được hơn người thì trở nên kiêu căng (Kiêu: Kiêu căng)
ngoài cái tính bỏn xẻn, ích kỷ không ban bố, chia sẻ vật chất cũng như tinh thần
đối với người khác (Xan: Bỏn xẻn).
(10 Tiểu Tùy: Phẫn; Hận;
Phú; Não; Tật; Xan; Cuồng; Siểm; Hại; Kiêu).
-Ở phạm vi rộng hơn một
chút, tiếng chuyên môn hơn gọi là Trung Tùy: Có hai thứ, đó là Vô Tàm (không biết
xấu hổ) và Vô Quí (không biết thẹn, mắc cỡ). Những người có hai tính nầy dễ gây
những tội ác, điều không thiện vì họ có mắc cỡ, xấu hổ đâu để sợ mà không tái
phạm, không dám làm.
(2 Trung Tùy: Vô Tàm; Vô
Quý).
-Và có 8 Đại Tùy tức là
tám tính chất nó bao trùm trên mọi tính chất khác làm cho con người khó tránh
khỏi phiền não và không phân biệt được để tránh những hành động bất thiện. Đó
là tâm dao động không được yên tĩnh (Trạo cữ); bị u tối thiếu sáng suốt để nhận
định (Hôn trầm); không tin tưởng vào các pháp lành hoặc người ta khuyên bảo (Bất
tín); hoặc biếng nhác, không siêng năng tập tành, kiểm nghiệm lại những hành động,
điều thiện (Phóng dật); để rồi bị rối loạn (Tán loạn); mất chánh niệm (Thất niệm);
và không biết đâu là chánh, đâu là bất chánh và không kiểm soát được hành động
của mình (Bất Chánh Tri).
(8 Đại Tùy: Trạo Cử; Hôn
Trầm; Bất Tín; Giãi Đãi; Phóng Dật; Thất Niệm; Tán Loạn; Bất Chánh Tri).
Ngoài 5 Tâm Sở Biệt Cảnh,
5 Tâm Sở Biến Hành, 6 Tâm Sở Phiền Não, còn có 4 Bất Định Tâm Sở, gọi như vậy
vì nó không hẳn là thuộc về Thiện hay Ác. Vì ăn năn (Hối), hối tiếc vì đã làm bậy
thì nó là thiện, mà hối tiếc là sao không đánh người kia thì hối tiếc nầy là bất
thiện. Hay “Miên” là ngủ thì nó cũng chẳng hẳn là thiện hay là bất thiện; “Tầm”
(tìm cầu) cũng tùy theo sự kiện, mục đích mới phân biệt được thiện hoặc bất thiện.
Và “Tứ” (Chính chắn xét) cũng là để cho tâm được yên ổn chứ nó chưa hẳn là thiện
hay ác.
(4 Bất Định Tâm Sở: Hối;
Miên; Tầm; Tư).
Với những từ ngữ chuyên
môn làm cho chúng ta khá khó hiểu, nhưng nếu chúng ta tìm hiểu vào con người
thì chúng ta có thể tương đối dễ hiểu hơn: Vì con người có thể xác, trên thân
xác có 5 giác quan để chúng ta tiếp xúc với môi trường ngoại cảnh chung quanh,
khi tiếp xúc (giai đoạn Xúc, Tác Ý, Thọ, Tưởng, Tư) thì chúng ta mới có những
nhận thức tổng hợp qua ý thức để rồi từ đó chúng ta mới biết cái nào đẹp, cái
nào xấu; cái nào mình thích, cái nào không thích. Từ cái biết tổng quát ấy, cái
“Ta” Mạt-Na-Thức mới xuất hiện Ham, Muốn (Dục, Ái) để có ý thức giành lấy, chiếm
đoạt cho được để làm của “Ta” và hành động mới xảy ra (tư tưởng thể hiện ra
hành động). Đối với con người Thiện thì Dục, muốn nhưng người ta còn Thắng giải,
Niệm, Định, Huệ trước khi hành động. Có hai con đường mà con người để hành động,
một là Thiện với những tâm tính của một người thiện lành như Tín, Tinh Tấn,
Tàm, Quí, Vô Tham, Vô Sân, Vô Si, Khinh An, Bất Phóng Dật, Hành Xả, Bất Hại. Và
con đường Bất Thiện với nhiều phiền não cho mình và có hại cho người trong 6
phiền não chính Tham, Sân, Si, Mạn, Nghi, Ác Kiến để từ 6 phiền não ấy nẩy ra các
phiền não phụ khác tàn phá và giết hại thân xác con người của chính mình và khiến
mình làm những điều bất thiện đối với người khác hay xã hội. Tham: Người ta ham
muốn về tiền bạc, vật chất; người ta muốn danh vọng, địa vị; người ta ham mê sắc
đẹp, dục vọng xác thịt; người ta cũng muốn chiếm đoạt… những thứ mà họ thích. Họ
có ít họ lại muốn có thêm nhiều (túi tham không đáy). Nếu những điều họ muốn mà
bị cản trở không thành, họ trở nên giận dữ, hờn căm (Sân hận). Khi họ giận quá
trở nên mất khôn, họ lâm vào “Si mê” thì họ có thể giết người, hãm hiếp, cướp giật,
cướp của giết người, hay lường gạt bằng thủ đoạn, gian xảo, lừa dối tức là đi
vào những điều mà Đức Phật phân tích là “Sát, Đạo, Dâm, Vọng” để gây tội ác, tạo
nên nghiệp. Những nghiệp gây ra đó là những hạt “Nhân” mà con người đem bỏ vào
trong túi chứa “A-Lại-Da-Thức”; đợi trong một kiếp, hay lúc nào đó hội đủ điều
kiện sẽ nẩy mầm thành “Quả” mà người gây ra sẽ phải trả theo Luật Nhân Quả. Khi
nào trong túi chứa A-Lại-Da-Thức không còn hạt nhân ác nữa thì khi đó con người
sẽ thoát khỏi vòng Luân Hồi để được an nhiên tự tại nơi Niết Bàn vậy. Cho nên Đức
Phật luôn nhắc đến 3 tính “Tham, Sân, Si” và xem chúng như là “ba món độc” khiến
con người bị chìm đắm trong vòng Luân Hồi. Muốn đối trị được chúng thì chỉ có cắt
đứt “Dục” và “Ái”, Vì không “Ham” và “Muốn” thì đâu có Tham, không tham thì lấy
gì mà giận dữ, không giận dữ thì sao bị si mê mà lọt vào vòng sát, đạo, dâm, vọng
để tạo nghiệp, không nghiệp thì chẳng có nhân, không gieo nhân thì nào có quả để
mà phải Luân Hồi để trả nghiệp bao giờ.
Cái hiểu đơn giản của tôi
thì như thế, viết ra để Quý vị có thêm tài liệu, có vài ý kiến tham khảo và thử
ngẫm nghĩ cuộc đời xem sao; để rồi nhìn lại những mắm, muối, tiêu hành nào đó
đã làm cho cuộc đời này có thêm nhiều đau khổ lại càng đầy khổ đau.
Nguyên Thảo,
08/03/2925.
