*Vấn Đề X: Đức Phật thuyết Về Chơn Tâm Và Ngộ!

 

Trong phần trước, qua phần trích xuất các đoạn của Kinh Lăng Nghiêm, đã thấy Đức Phật phân tích cho chúng ta biết phân biệt thế nào là cái Chơn Tâm và Vọng Tâm, và từ đó người muốn tu hành tìm thấy cái chính đáng để mình theo đuổi nhằm đạt đến mục đích sau cùng. Trong phần nầy, chúng ta cố gắng thông qua các đoạn Kinh tiếp theo hầu có thể tiếp nhận được các kiến thức mà Ngài nói về vấn đề “ngộ được đạo” như thế nào.

Trước hết ta đi vào đoạn Kinh sau:

- “Còn ta (Phật) thì trái với vọng trần, hiệp với chơn tâm thường trụ bất sanh bất diệt, biến khắp cả pháp giới. Cho nên ta mới được tự tại vô ngại: Ở trong một hiện ra vô lượng, vô lượng hiệp làm một, trong nhỏ hiện lớn, trong lớn hiện nhỏ; không rời nơi đạo tràng mà hiện khắp cả mười phương thế giới. Thân ta bao trùm mười phương hư không vô tận. Trên đầu một mảy lông hiện ra các cõi nước; ngồi trong hạt bụi, mà chuyển đại pháp luân. Vì ta diệt hết vọng trần, trở lại với bản tâm thanh tịnh sáng suốt, nên mới được như vậy”.

Ở đây, chúng ta thấy Đức Phật phát họa một hình ảnh của Đức Phật khi thành đạo sẽ như thế nào, lúc ấy Phật hiệp với Chơn Tâm không còn sinh, diệt và ở khắp cả Pháp Giới tức vũ trụ bao la, do đó mà ta thường thấy ý “Đức Phật đi khắp tam thiên đại thiên thế giới chỉ trong một niệm” trong các Kinh. Không những thế, mà Ngài còn cho chúng ta biết “Ở trong một hiện ra vô lượng, vô lượng hiệp làm một, trong nhỏ hiện lớn, trong lớn hiện nhỏ; không rời nơi đạo tràng mà hiện khắp cả mười phương thế giới. Thân ta bao trùm mười phương hư không vô tận”. Rồi lại đến một sự mầu nhiệm khác: “Trên đầu một mảy lông hiện ra các cõi nước; ngồi trong hạt bụi, mà chuyển đại pháp luân”. Vì sao? Vì Ngài đã diệt hết “Vọng trần, trở về với bản tâm thanh tịnh sáng suốt” nên mới được như vậy! Những điều ấy nếu với ngày xưa thì ta khó tưởng tượng ra được, nhưng với hình ảnh ngày nay ta có thể thấy được, giả sử ta đang xem truyền hình thì trên màn ảnh đang chiếu hình ảnh khu nhà đẹp đẽ, xong họ chiếu hình ảnh xa hơn là khu vực rồi lại đến quốc gia, và hình ảnh đi xa hơn nữa là trái đất, rồi đến thiên hà và cuối cùng nhỏ dần thành một điểm nhỏ mà ta có thể để trên đầu một ngọn lông. Trong điểm đó bao gồm cái vũ trụ bao la của vô số thiên hà. Cái hình ảnh Đức Phật diễn tả cũng giống như vậy

Và để hiểu rõ hơn về “Cái cõi” mà Đức Phật nói là “Pháp Giới”, tức là cái cõi “hư không vô tận”, “vũ trụ vô biên” đó ra sao, như thế nào thì đoạn sau cho chúng ta hiểu nhiều hơn về các danh từ được dùng trong giáo lý Đạo Phật khi Ngài A Nan bạch với Phật:

“- Bạch Thế tôn! Bồ đề, Niết bàn, Chơn như, Pháp tánh, Yêm ma la thức, Không Như Lai tạng và Ðại viên cảnh trí, bảy danh từ tuy khác, chớ cũng đồng một quả Phật thanh tịnh thường còn không hoại”.

Điều nầy cho chúng ta hiểu rõ hơn về các danh từ mà từ lâu nay khiến mọi người lầm tưởng là mọi cảnh giới ấy đều khác nhau, nhưng thực ra chỉ là một nhưng chúng được sử dụng tùy theo từng trường hợp để cho thích hợp mà thôi, giả sử khi giác ngộ thì là Bồ Đề; khi chết thì nhập Niết Bàn; khi nói về tổng quát của chúng sinh thì là Chơn Như, Chơn Tâm; khi nói về “chất lõi” của chúng sinh để giác ngộ là “Pháp tánh”; nơi dung chứa Như Lai là Hư Không tức là Không Như Lai Tạng; đôi lúc lại là Pháp Giới…

Ở một đoạn khác, Đức Phật cho biết về Chơn Tâm lại là điều như sau:

- “Phật dạy: Chơn tâm này, cũng tức tất cả pháp; tức là tâm; tức là đất, nước, gió, lửa và hư không; tức là nhãn, nhĩ, tỉ, thiệt, thân, ý; tức là sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp; tức là nhãn thức giới cho đến ý thức giới; tức Tứ đế; tức Thập nhĩ nhân duyên; tức là Lục độ; tức là Phật và bốn đức Niết bàn. Nói tóm lại, chơn tâm tức là tất cả pháp thế gian và xuất thế gian”.

Tại sao thế? Vì trong Chơn Tâm có Tâm của chúng sinh, vốn tự nó là “Tánh giác diệu minh, bản giác minh diệu”, nhưng vì do “không biết” (Vô Minh), nên đã mượn đến Tứ Đại (Đất, Lửa, Gió, Nước) để kết làm cái thân xác cho mình. Cái thân xác ấy vừa che lấp cái “bản giác minh diệu”, đồng thời có nhiều nhu cầu đòi hỏi chúng sinh phải đáp ứng cho thân xác ấy như ăn uống, đối phó nóng lạnh của thời tiết và nhiều nhu cầu về vật lý, cũng như tinh thần khác do nơi cảm nhận của các giác quan. Vì vậy, chúng là những nguyên nhân khiến chúng sinh tạo nghiệp mà phải “vay trả, trả vay” trong Vòng Luân Hồi mà chúng ta biết đó là những Pháp Nhập Thế Gian. Khi tỉnh ngộ, chán chường bèn quay trở về để tránh tạo nghiệp thì người ta tìm thấy được Tứ Đế; hiểu được Thập Nhị Nhân Duyên, rồi chọn cho mình con đường Lục Độ để trở về với Phật và Nhập Niết Bàn thì đó chính là những Pháp Xuất Thế Gian; cho nên Chơn Tâm chính là “Tất cả Pháp Thế Gian và Xuất thế Gian”! Vì vậy mà Đức Phật dẫn chứng, giải thích “Chơn Tâm là “Tức” mà cũng là “Phi Tức”. Điều ấy chỉ có các vị Phật mới biết: Ấy là những “Tri kiến Phật”, cho nên Đức Phật mới thuyết”:

- “Phú Lâu Na, cái chơn tâm này lại rời tất cả “tức” và “phi”, mà cũng là “tức” và “phi tức”. Chơn tâm như thế, thì từ kẻ phàm phu cho đến các vị thánh: Thinh văn, Duyên giác, làm sao lấy tâm trí suy nghĩ cho đến đạo vô thượng bồ đề của Như lai, hay dùng lời nói luận bàn của thế gian mà ngộ nhập chỗ tri kiến của Phật cho được”?

Trong một đoạn khác, Đức Phật giải thích cho Ngài Phú Lâu Na về cái vọng niệm như sau:

“Phật dạy: Như lời ông nói: “Nếu nó không sáng suốt chiếu soi (phân biệt) thì không phải là tâm, vì nó không phân biệt được cái gì cả”. Vậy ông có hiểu chăng: nếu có chiếu soi phân biệt, thì không phải là chơn (vì có năng phân biệt thì phải có bị phân biệt), còn không có chiếu soi phân biệt, thì chắng phải là tâm. Nếu tâm mà không sáng suốt thì không phải là chơn tâm thanh tịnh rồi. Ông nên hiểu: Chơn tâm vẫn sáng suốt, vì ông vọng chấp cái “sáng suốt phân biệt” làm tâm, nên thành ra có năng phân biệt (tâm) và bị phân biệt (cảnh). Chơn tâm của ông không phải cái “bị phân biệt”, nhưng vì ông khởi ra cái “năng phân biệt”, nên nó (chơn tâm) trở lại thành cái “bị phân biệt” (cảnh). Ðã vọng thành cái “bị phân biệt”, cố nhiên ở nơi ông phải vọng sanh ra cái “năng phân biệt”. Thế là ở nơi chơn tâm của ông vẫn thanh tịnh không có năng và sở, mà thoạt nhiên thành ra có năng và sở” (vô đồng dị trung, xí nhiên thành dị)

Từ cái “Vọng Niệm, Vọng Tưởng”, Đức Phật liên kết đến sự “Mê” nhiều đời, nhiều kiếp như sau:

-“Phật dạy: Cũng vậy đó, ông Phú Lâu Na. Ðã nói là “vọng” thì đâu có sở nhơn, còn có sở nhơn thì không phải là vọng. Các vọng tưởng tự nó nhơn nhau liên tiếp phát sanh; từ đời này đã mê rồi chất chứa thêm cái mê, cho đến nhiều kiếp. Ta đã nhiều lần chỉ dạy, mà các ông hãy còn chưa ngộ trở lại”.

- “Này Phú Lâu Na, cái “mê” như vậy đó, nhơn mê tự có? Nếu người biết được cái “mê” ấy không nguyên nhân, thì cái “mê vọng” đó không còn gá nương vào đâu nữa. Lúc bấy giờ dầu muốn cho nó sanh còn không thể được, huống chi muốn diệt”.

Thế rồi, Đức Phật thuyết tiếp cho Ngài Phú Lâu Na hiểu hơn về sự dứt được Vọng Niệm, vọng tưởng qua các đoạn Kinh sau:

- “Các ông nên biết: người đặng đạo Bồ đề rồi (ngộ chơn tâm), cũng như người thức giấc mộng, mà muốn nói lại việc chiêm bao; mặc dầu trong tâm nhớ biết rõ ràng, nhưng không làm sao chỉ các vật trong chiêm bao ra được, vì nó không thật có, vả lại nó cũng không có nguyên nhân nữa. Cũng như chàng Diễn Nhã Ðạt Ða, tự sợ cái đầu của mình, rồi nổi cuồng vụt chạy, chớ không có sở nhơn gì cả”.

- “Này Phú Lâu Na, các ông khi đối với trần cảnh (thế giới, chúng sanh, nghiệp quả) chỉ đừng có khởi vọng niệm phân biệt, thì tham, sân, si (ba duyên) không khởi. Ba duyên không khởi, thời ba nhơn sát, đạo, dâm chẳng sanh. Lúc bấy giờ anh khùng Diễn Nhã Ðạt Ða (mê) ở trong tâm các ông tự hết, mà hết tức là Bồ đề (sáng suốt). Khi ấy chơn tâm của ông thanh tịnh sáng suốt tự hiện bày, khắp cả pháp giới, không cần phải cực nhọc khó khăn tu chứng, hay xin cầu nơi ai cả”.

- “Thế nên Ta nói: “Ba duyên: tham, sân, si đoạn hết, tức là tâm Bồ đề”. Nếu cái “vọng tâm sanh diệt kia diệt, mà tâm Bồ đề sanh”, như thế cũng còn ở trong vòng sanh diệt. Phải diệt và sanh đều hết, mới được vô công dụng đạo” (chỗ cứu cánh).

- “Nếu các ông dùng cái vọng tâm sanh diệt làm nhơn tu hành, mà mong cầu cho đặng quả Phật, thường còn không sanh diệt thì không thể được. Ðây là điều quyết định thứ nhứt”.

 

Nguyên Thảo,

05/09/2026.

*Vấn Đề IX: Vọng Tâm Và Thế Giới Thành Tựu. (3)

 

Giống như phân tích để chứng minh “Đất” từ Chơn Tâm biến hiện, Đức Phật cũng chỉ rõ các yếu tố khác là Lửa, Nước, Gió, Hư Không, các Giác Quan, và các Thức, cũng từ Chơn Tâm biến hiện:

- A-Nan, ông nên biết: hiện tiền tánh của năm đại: đất, nước, gió, lửa và hư không vốn viên dung khắp giáp, không lay động, đều là chơn tâm cả, không có sanh và diệt. Chỉ tại các ông mê muội không biết mà thôi.

- Thấy, nghe, hay, biết sáu giác quan kể là một, cùng với hư không và bốn đại, thành ra sáu đại, tánh nó viên dung vốn không lay động, đồng một thể chơn tâm, không sanh không diệt, thế gian vì mê lầm không biết, sanh tâm phân biệt, chấp cho nhân duyên sanh, hoặc tự nhiên có đều không đúng cả.

- Các ông không biết trong chơn tâm, tánh của thức là tâm, tâm mới thật là thức (chơn thức), nó nhiệm mầu yên lặng, sáng suốt, khắp giáp cả pháp giới, hàm chứa và sanh ra mười phương hư không thế giới, chỉ tùy theo nghiệp của chúng sanh mà hiện ra, không có phương hướng xứ sở. Thế gian không biết, khởi thức tâm phân biệt chấp trước, cho là nhân duyên sanh hoặc tự nhiên có v.v... đều không đúng cả.

- Các ông nên biết: đất, nước, gió, lửa hư không, cái thấy và thức tâm gọi chung là bảy đại, tánh của nó đều là chơn tâm viên mãn khắp giáp tất cả, vốn không sanh diệt. Các ông vì mê muội nên không biết.

- Khi ấy A-Nan và đại chúng nhờ Phật chỉ dạy rất cặn kẽ, nên mỗi người đều ngộ được chơn tâm của mình rộng lớn khắp cả mười phương hư không. Lúc bấy giờ ông lại thấy cả mười phương thế giới rất nhỏ hẹp và rõ ràng cũng như một lá cây cầm trong tay. Tất cả các cảnh vật sum-la vạn-tượng trong thế gian này, đều ở trong chơn tâm; chơn tâm bao trùm khắp giáp cả mười phương thế giới. Khi ấy ông xem trở lại cái thân do cha mẹ sanh đây, thật nhỏ nhen làm sao! Như một hạt bụi nhỏ ở trong mười phương hư-không, dù còn, dù mất cũng không thấm vào đâu và cũng như một hòn bọt nhỏ, nổi ở trong bể cả rộng khơi, dầu sanh dầu diệt cũng không nhằm gì.

- Phật day: Này Phú Lâu Na, như lời ông hỏi: “Chơn tâm đã vốn thanh tịnh, tại sao lại sanh ra sơn hà đại địa, thế giới và chúng sanh”. Vậy ông có thường nghe ta nói: “Chơn tâm nhiệm-mầu vắng-lặng mà thường sáng suốt chiếu soi” không? (Tánh giác diệu minh, bản giác minh diệu)

- Từ một thể chơn tâm không khác, vì vọng niệm phân biệt, có năng sở, bỉ thử sai khác, nên hiện ra có hư không và thế giới. Nhơn có hư không thế giới nên mới có chúng sanh. Ðã có thế giới và chúng sanh lăng xăng đối đãi nhau, nên khởi lên vô số vọng tưởng phân biệt: tốt, xấu, phải, chẳng v.v... Vì thế mà sanh ra đủ các phiền não trần lao nhiễm ô. Cái có hình tướng và sanh diệt là thế giới, cái không hình tướng và yên tịnh là hư không; khác với hư không, thế giới là chúng sanh vậy.

- Tóm lại, vì ở trong tâm chúng sanh, các vọng tưởng xen nhau phát sanh, nên ứng hiện ra ngoài thế giới có các cảnh vật. Bởi nhân duyên này mà thế giới nối nhau sanh mãi không dứt.

Cũng trong Kinh Lăng Nghiêm, Đức Phật lại chỉ rõ hơn bằng cách nào sinh ra vũ trụ và thế giới. Đầu tiên là vì do “Vô Minh” vọng động mà từ nơi Chơn Tâm sinh ra Hư Không. Hư Không mờ mịt vì vọng, nhưng có chất động là gió để duy trì thế giới. Lại vì tánh cố chấp, phân biệt mà ứng hiện ra các chất cứng như vàng ngọc, kim loại; rồi do sự vọng động tạo thêm gió thổi kim khí, cọ xát mãi nóng lên tạo lửa, ánh sáng. Lửa xông lên, nên có hơi nước rịn ra, đó là nguyên nhân có nước bao bọc. Lửa thì bốc lên cao tạo thành núi cao (do vậy khi đập đá thì có lửa, mà nung quá nóng thì chảy thành chất lỏng, nước); nước thì chảy xuống chỗ thấp nên tạo sông biển, cồn đảo. Nước rút vào đất tạo thành cây cỏ (nếu đốt chúng thành tro, đất; ép chúng thì lại ra nước).

Đó là khái niệm mà Đức Phật giải thích về nguyên nhân tạo ra vũ trụ, nhưng trong Kinh Hoa Nghiêm lại cho ta khái niệm rõ hơn qua Phẩm “Thế Giới Thành Tựu” như sau:

-Lúc đó Phổ-Hiền Bồ-Tát lại bảo đại-chúng rằng: ‘Chư Phật-tử! Thế-giới-hải có nhiều hình tướng sai khác, hoặc tròn, hoặc vuông, hoặc chẳng phải tròn vuông, hoặc hình như nước xoáy (có phải chăng là các galaxy thiên hà mà chúng ta biết theo khoa học ngày nay?), hoặc hình như núi, hoặc hình như cây, hình như bông, hoặc hình như cung điện, như hình chúng-sanh, như hình Phật, có thế-giới vi-trần-số hình sai khác như vậy.

- Lúc đó Phổ-Hiền Bồ-Tát lại bảo đại-chúng rằng: ‘Chư Phật-tử! mỗi mỗi thế-giới-hải có thế-giới-hải vi-trần-số chỗ nương trụ. Hoặc nương tất cả trang-nghiêm mà trụ. Hoặc nương hư-không mà trụ. Hoặc nương bửu-quang-minh mà trụ. Hoặc nương bửu-sắc quang-minh mà trụ. Hoặc nương thinh-âm chư Phật mà trụ. Hoặc nương Kim-Cang hình đại-lực a-tu-la chúng-sanh như huyễn mà trụ. Hoặc nương thân các Thế-Chủ mà trụ. Hoặc nương thân chư Bồ-Tát mà trụ. Hoặc nương tất cả biển trang-nghiêm sai khác hạnh-nguyện Phổ-Hiền mà trụ.

Tiếp theo, Kinh Lăng Nghiêm cho thấy Đức Phật còn cho chúng ta biết vì nguyên cớ nào mà chúng sinh được sinh ra qua các đoạn sau:

- Ông Phú Lâu Na, cái “hư vọng phân biệt” đó không có gì lạ, chỉ vì ông chấp cái “phân biệt chiếu soi” làm tâm. Ðã có phân biệt, tất nhiên phải có cái “bị phân biệt” đối đãi nhau. Vì thế nên cái “năng phân biệt” không vượt ngoài cảnh “bị phân biệt” được. Do nhân duyên này, nên nghe không ngoài tiếng, thấy không ngoài sắc, ngửi không ngoài mù, nếm không ngoài vị v.v... vọng thành 6 căn và 6 trần đối nhau, nên phân ra có: thấy, nghe, hay, biết.

Rồi theo nghiệp lực kéo dẫn, cho nên có những loài sanh con (như người và thú) loài sanh trứng (như chim và cá) loài sanh chỗ ẩm ướt (như vi trùng v.v...) loài hóa sanh (như trời và địa ngục)

Thần thức khi đầu thai, nhơn thấy ánh sáng (lửa dục) của cha mẹ phát ra, rồi nó khởi ra cái “tưởng” chung chạ làm việc dục ấy. Nếu nó sẽ là trai thì ưa mẹ mà ghét cha, còn nó sẽ là gái thì thương cha mà ghét mẹ. Vì tình lưu luyến nơi ái dục không rời được, nên nó tự kết nạp tư tưởng của nó với tinh huyết của cha mẹ khi giao cấu đó, kết thành ra thai. Vì có nhân duyên với nhau và đồng nghiệp kéo dẫn, nên kết thành thai nghén. Loài sanh thai, sanh trứng, sanh nơi ẩm thấp, hoặc sanh đều tùy theo nghiệp của mỗi loài mà cảm ứng.

Loài sanh trứng là do nơi tưởng nhiều, loài sanh thai là do nơi tình nặng, loài thấp sanh là do hiệp với chỗ ẩm thấp, loài hóa sanh thì rời cảnh vật tự nó hóa hiện. Bốn loài biến đổi, tùy theo nghiệp lành hay dữ mà cảm thọ quả báo có thăng và trầm. Do nhân duyên ấy mà chúng sanh bỏ thân này thọ thân kia, nối nhau không dứt.

Khi các loài đã được sinh ra, rồi do những điều kiện, ước muốn của thân xác mà phải tương tục trong vòng nghiệp quả, vay trả, trả vay, xoay vòng:

1. Tham dục: Này Phú Lâu Na, chúng sanh vì tình ân ái kết chặt, thương tưởng quyến luyến nhau không rời, cho nên trong thế gian, cha mẹ, con cháu tiếp tục sanh ra không cùng tột, gốc tại lòng tham dục vậy.

2. Tham sát: Loài nào cũng thương yêu thân mạng, muốn cho mình được sống nên tham ăn những vật bổ dưỡng. Vì thế mà trong thế gian này, loài mạnh ăn thịt loài yếu, loài khôn giết loài dại. Bốn loài (noãn, thai, thấp, hóa) ăn nuốt lẫn nhau, gốc tại lòng tham sát hại.

3. Tham trộm cướp: Bởi loài người ăn thịt loài vật, loại vật trở lại ăn thịt người. Người chết làm vật, vật chết làm người, các loài chúng sanh, sanh sanh tử tử, nối tiếp nhau. Các ác nghiệp đã tạo ra rồi, thì cùng nhau vay trả, cho đến nghìn đời không tột, gốc tại lòng tham lam trộm cướp.

Chính vì vậy mà chúng sinh phải lăn lộn trong vòng Luân Hồi để trả nghiệp:

Loài này cướp giựt thân mạng loài kia, loài kia giết hại loài này; trả vay, vay trả lẫn nhau, đến trăm ngàn kiếp không ra khỏi sanh tử.

Trai mê sắc gái, gái thương tình trai, vì tình ân ái thương yêu lẫn nhau, nên trăm ngàn kiếp bị phiền trược trong vòng luân hồi.

Tóm lại, vì ba nghiệp sát, đạo, dâm làm gốc, nên nghiệp (nhơn) và quả nối nhau, không bao giờ cùng tận.

Này ông Phú Lâu Na, thế giới, chúng sanh và nghiệp quả ba món điên đảo tương tục này đều ở trong chơn tâm, vì vô minh vọng động sanh ra “năng phân biệt” và “sở phân biệt” tương đối, nên vọng thấy có sơn hà đại địa, thế giới và chúng sanh, rồi tiếp tục sanh hóa, vô cùng hư vọng.

 

Nguyên Thảo,

23/08/2026.

 

*Vấn Đề IX: Vọng Tâm Và Thế Giới Thành Tựu. (2)

 

Thế thì Ngài nói như thế nào về con đường tu tập? Chúng tôi sẽ không đi vào con đường tu tập của Ngài qua tiểu sử như chúng ta đã nói như trước kia, mà chúng ta sẽ đi vào Kinh điển, nhất là qua Kinh Lăng Nghiêm, xin mời Quý vị cùng đồng hành!

Theo như trong Kinh cho biết: “Sau khi A Nan bị nàng Ma Đăng Già dùng huyễn thuật, thần chú bắt đưa vào phòng để dụ dỗ tình duyên. Đức Phật biết được nên sai Ngài Văn Thù đem thần chú đến chỗ Ma Đăng Già phá tà chú và cứu nạn cho A Nan. Khi trở về A Nan kính lạy và bạch với Phật:

-Bạch Thế Tôn! Con từ hồi nào đến giờ có lòng ỷ lại: Con là em Phật, được Phật thương yêu, chắc chắn Phật sẽ ban cho con thần thông trí huệ, hay đạo quả Bồ đề, nên chỉ lo học rộng nghe nhiều, chẳng cần tu niệm, không ngờ ai tu nấy chứng, mặc dù con là em của Phật, nếu không tu, thì cũng bị đọa như ai; học nhiều mà không tu, thì cũng chẳng có ích gì! Cúi xin Phật rộng lòng từ bi, chỉ dạy cho con phương pháp nào mà mười phương các Đức Phật tu hành đều được thành chứng quả?”.

Đoạn Kinh trên chứng tỏ một lần nữa là “Ai tu nấy chứng, không ai tu thế, gánh nghiệp cho ai, và cũng không thể nhờ đến thần thông của ai để thành đạo được; mà phải qua sự tu tập, giải nghiệp của chính mình”. Đó là căn bản của “sự thành đạo” mà Đức Phật đã hướng dẫn!

Điều đầu tiên Đức Phật đề cập đến là “sự cần thiết” phải hiểu rõ về “Tâm”:

- Phật dạy: Ông nay muốn đặng đạo vô thượng Bồ đề, thì điều cần nhứt là phải hiểu rõ hai món căn bản:

· Một căn bản của sanh tử luân hồi là vọng tâm.

· Một căn bản của Bồ đề, Niết bàn, là chơn tâm.

Nếu ông nhận lầm căn bản của sanh tử (vọng tâm) làm nhơn tu hành, thì không bao giờ giải thoát được. Cũng như người nhận giặc làm con, thì chỉ thêm bị phá hoại gia sản của mình mà thôi. Và cũng như người nấu cát làm cơm, dầu trải bao nhiêu năm cũng chẳng thành cơm được.

Rồi sau đó Đức Phật chỉ cho cách phân biệt thế nào là cái “Chơn Tâm” của mình, giống như khi không có âm thanh nào, mà “cái nghe” vẫn không mất vì “cái nghe” “vẫn nghe được là không có âm thanh nào cả”; hoặc người mù không thấy gì cảnh vật bên ngoài, nhưng “cái thấy” cũng không mất vì “chỉ thấy cái tối đen”, để từ đó cho chúng ta biết:

- Phật dạy rằng: này Anan nếu ông chấp cái "suy nghĩ, phân biệt" là tâm của ông, thì khi rời cảnh vật hiện tiền, cái tâm "hiểu biết, phân biệt" ấy cũng vẫn còn, thì mới phải là chơn tâm của ông. Nếu rời cảnh vật hiện tiền, mà tâm hiểu biết phân biệt ấy mất đi, thì không phải là chơn tâm của ông rồi.

-- Ông phải biết rằng: trong thế gian tất cả người tu hành, không được thành đạo, đều do chấp lầm cái "vọng tưởng sanh diệt" (vọng tâm) này làm chân thật (chơn tâm).

Và để bao quát, mở rộng hơn, Kinh tiếp:

- Phật dạy tiếp: - Cái nào có co, có mở, có động, có tịnh, có sanh, có diệt, thì cái đó là vọng, thuộc về "khách" không phải ông. Còn cái nào không động tịnh, co mở, không sanh diệt, thì cái đó là "chơn", thuộc về "chủ" chính là ông. Như thế chơn và vọng rất rõ ràng, ông còn chưa hiểu hay sao!

- Phật dạy, này Đại vương thân thể mặt mày ông tuy già, vậy cái nào có già, thì cái ấy sẽ bị biến đổi, tiêu diệt; còn cái nào không già, thì cái đó không bị biến đổi tiêu diệt. Nó đã không sanh diệt, thì đâu có bị ông làm cho nó sanh tử luân hồi được. rõ ràng như thế, ông không hiểu sao mà còn dẫn lời của ngoại đạo Mạt-già-Lê nói: Thân này chết rồi hoàn toàn diệt mất?

Rồi tiếp theo Đức Phật cho biết những điều quan trọng hơn, trong đó hai từ “Vô Minh” giữ vai trò quan trọng khiến mọi chúng sinh từ giã cõi “Chơn Tâm” để làm chúng sinh; và luôn giữ cái “Vọng Tâm” mà nhìn vào mọi cảnh vật trong vũ trụ, thế giới hiện tiền:

- Phật thấy vậy thương xót mới dạy tiếp: Ta thường nói: "Các pháp đều duy tâm biến hiện, cho đến thân và tâm ông ngày nay, cũng đều là vật ở trong chơn tâm hiện ra". Tại sao các ông lại bỏ cái bản thể chơn tâm đi. Các ông vẫn ở trong ngộ (chơn tâm) làm mình (điên đảo là đó), thật đáng buồn thương!

-Này A-Nan, bởi vô minh vọng động nên biến hiện ra có hư không, thế giới và chúng sanh. Trong thân chúng sanh vì có vọng tưởng lẫn lộn, nên nó vọng động leo chuyền bên trong (như vượn, như ngựa); khi các giác quan mở ra, thì nó rong ruổi theo trần cảnh bên ngoài (như vượn sút xiềng, ngựa tong chuồng). Rồi các ông chấp cái tướng vọng tưởng lăng xăng bên trong đó, cho là tâm tánh của mình. Một phen chấp nó làm tâm, thì không sao khỏi mê lầm cho rằng "tâm ở trong thân". Chứ đâu biết rằng: Thân này, tâm này, cho đến núi, sông, thế giới và hư không đều là vật trong chơn tâm hiện ra cả.

Để chứng minh rõ cho Ngài Anan, Đức Phật chỉ rõ hơn về “cái Thấy” nhằm giúp Anan cũng như các đệ tử hiểu thấu đáo hơn về Chơn Tâm

- A-Nan, tất cả các cảnh vật, mặc dù có cao thấp, xa gần, ngàn sai muôn khác, song cũng đều là "vật bị thấy" của ông cả. Các vật loại tuy có sai khác, mà cái thấy của ông không khác. Thế thì cái "thấy" này chính là "tâm" của ông chứ không phải vật.

- Cái "thấy" của ông cũng thế, không có vuông tròn hay lớn nhỏ, mà lớn nhỏ, vuông tròn là tại cảnh vật.

Đức Phật kết luận và cảnh giác đại chúng trên con đường tu tập:

- A-Nan, tất cả chúng sanh từ vô thỉ đến giờ vì mê mình (tâm) làm vật, bỏ mất chơn tâm của mình, bị cảnh vật xoay chuyển (chi phối) nên thấy có lớn nhỏ, rộng hẹp, tốt xấu v.v... Nếu ai chuyển xoay được cảnh vật, thân tâm đặng sáng suốt viên mãn, thì đồng với chư Phật. Lúc bấy giờ không rời nơi đạo tràng (chổ nầy) mà ở trên đầu một mảy lông, có thể chứa đựng khắp cả mười phương thế giới.

- Phật dạy: Nếu các ông lấy vọng tâm nghe chánh pháp (chơn tâm) thì chánh pháp này cũng trở thành ra vọng, không thể nghe đặng chánh pháp. Các ông nên biết: ta cũng như người dùng ngón tay chỉ mặt trăng, các ngươi phải nhơn ngón tay mà xem mặt trăng. Nếu chấp ngón tay cho là mặt trăng, thì chẳng những không thấy được mặt trăng, mà cũng không biết luôn cả ngón tay. Vì cho ngón tay là mặt trăng, thì không những không biết ngón tay là gì, mà cũng không biết thế nào là tối và sáng. Vì mê chấp ngón tay là mặt trăng, thì tối và sáng làm sao rõ được.

Tiếp theo, Đức Phật chỉ rõ hơn về những tiến trình sinh ra các sự việc do từ Vô Minh và Vọng Tâm ấy:

- Này A-Nan, tất cả chúng sanh bị sanh tử luân hồi trong thế gian, đều do ha món điên đảo phân biệt vọng thấy, tức nơi đó phát sanh ra sự nghiệp, rồi theo nghiệp mà chịu khổ luân hồi.

- Từ nơi chơn tâm, vì hư vọng nên hiện ra các cảm giác thấy, nghe, hay, biết. Do hòa hiệp vọng sanh ra, rồi cũng do hòa hiệp vọng diệt đi. Nếu các ông xa lìa được các duyên hòa hiệp cùng bất hòa hiệp, và trừ hết các nhơn sanh tử rồi, thì cái chơn tâm thường trụ thanh tịnh, bất sanh bất diệt hiện ra, và các ông được viên mãn đạo Bồ Đề.

- Các ông không biết: nào sanh, diệt, khứ, lai đều gốc ở nơi chơn tâm thường trụ. trong thể tánh chơn như thường trụ này, tìm kiếm cái khứ, lai, mê, ngộ, sanh tử v.v... quyết không thể được.

- Tùy theo tâm của chúng sanh tạo nghiệp như thế nào, thì nó hiện ra như thế ấy.

- Các ông không biết: Trong chơn tâm, tánh (bản thể) của sắc là chơn không (tâm); tánh (bản thể) của không là chơn sắc (tâm). Nó vốn sẵn thanh tịnh, khắp giáp cả pháp giới; tùy theo tâm của chúng sanh tạo nghiệp và phân biệt như thế nào, thì có ứng hiện ra như thế nấy. Chúng sanh không biết, chấp là nhơn duyên sanh, hay tự nhiên có v.v... những cái chấp đó, đều do thức tâm phân biệt so đo cả. Phàm có nói năng, phân biệt, thì đều không đúng.

 

Nguyên Thảo,

09/08/2026.

*Vấn Đề IX: Vọng Tâm Và Thế Giới Thành Tựu. (1)

Ở trong phần nầy, chúng tôi muốn cung ứng cho Quý độc giả những đoạn kinh mà chúng tôi ghi nhận được khi đọc qua một số Kinh điển của Đạo Phật, hoặc là trích dẫn từ các tác giả khác đã sưu tầm đến với Quý vị, để từ đó Quý vị có thể suy ngẫm, ngẫm nghĩ một cách tốt hơn khi tìm hiểu vào Đạo Phật, và cũng là có cái hiểu của chính mình giúp Quý vị củng cố tri thức đó được vững mạnh. Chúng tôi chỉ phác họa thêm vài điều nào đó cũng không nhằm hướng tư tưởng của Quý Vị phải theo chiều mà chúng tôi đã có. Mong Quý Vị thông cảm cho.

Những phần trích dẫn trong phần nầy phần lớn là từ các Kinh mà Hoà Thượng Thích Thiện Hoa dịch Việt ngữ trong bộ sách Phật Học Phổ Thông của Ngài qua các Kinh Lăng Nghiêm, Viên Giác và Kim Cang. Nhưng trước khi đi vào phần chính, chúng tôi xin kính mời Quý Vị đến với một bài kinh sau để hiểu Đức Phật nói gì về con đường hướng dẫn của Ngài khi hành đạo. Bài Kinh ấy như sau:

Một thưở nọ, tại Kỳ Viên Tịnh Xá của trưởng lão Cấp Cô Độc gần thành Xá Vệ. Trong thời gian cư trú ở đây, Đức Phật thuyết pháp cho đại chúng vào lúc bốn giờ chiều mỗi ngày. Có một chàng thanh niên mỗi chiều đều đến đây để nghe chánh pháp.

Sau một thời gian, chàng có một thắc mắc muốn hỏi Đức Phật nên một buổi chiều nọ, người thanh niên quyết định đến Kỳ Viên Tịnh Xá trước giờ thuyết pháp để có thể gặp riêng Đức Phật và nêu thắc mắc của mình.

Người thanh niên đỉnh lễ Đức Phật và nói: “Bạch Đức Thế Tôn, con có điều hoài nghi, thắc mắc, mong Đức Thế Tôn mở lòng từ bi giảng giải cho con được rõ.”

“Bạch Đức Thế Tôn, từ khi Ngài đến thành Savathi này để thuyết pháp độ sanh, trong số những người đến nghe pháp, có một số người đã chứng đắc đạo quả giải thoát, một số người khác tuy chưa chứng đắc được đạo quả giải thoát, nhưng gia đình họ trong sinh hoạt hàng ngày đã được sự an vui, một số người còn lại không những chưa chứng đắc được đạo quả giải thoát mà vẫn còn ở trong phiền não, khổ đau và trong số những người đó có con! Bạch Đức Thế Tôn, do nhân chi, xin Ngài mở lòng từ bi giảng giải cho chúng con được rõ.”

Đức Phật hỏi, “Này người thanh niên, ngươi chớ nên hoài nghi chánh pháp của Như Lai. Ngươi từ đâu đến?”

- “Dạ, con là người của Savathi này.”

Đức Phật lại hỏi, “Như Lai trông ngươi không phải là người của Savathi này, vậy ngươi từ đâu đến?”

- “Bạch Đức Thế Tôn, con là người của Vương Xá Thành, con đến Savathi này để lập nghiệp, con sống bằng nghề buôn bán.”

Đức Phật hỏi tiếp, “Này người thanh niên, tổ phụ của ngươi có còn ở Vương Xá thành không?”

- “Dạ còn.”

- “Người có thường tới lui thăm tổ phụ hay không?”

- "Dạ có.”

Đức Phật hỏi, “Vậy người có biết con đường đi từ đây đến nhà tổ phụ ngươi ở Vương Xá thành không?”

- “Bạch Đức Thế Tôn, con biết.”

- "Nếu như có một người ở Savathi này muốn đến nhà tổ phụ ngươi ở Vương Xá thành, liệu người có thể chỉ đường cho họ hay hướng dẩn cho họ đi hay không?”

- “Dạ được.  Ở đây mà muốn về Vương Xá thành thì phải đi qua thành Ba La Nại, khi đến đó thì rẽ trái đi về hướng cây đa, từ đây bắt đầu đi về hướng Vương Xá thành, nhà tổ phụ con ở cách Vương Xá thành vài dặm, muốn đi thì con chỉ cho mà đi”.

Đức Phật hỏi tiếp, “Này người thanh niên, nếu ngươi biết đường chỉ cho họ mà họ không đi thì họ có tới được nhà tổ phụ ngươi hay không?”

Người thanh niên nhìn Đức Phật, tỏ vẻ ngạc nhiên và hỏi lại, “Bạch Đức Thế Tôn, sao lạ vậy, con biết đường chỉ cho họ nhưng mà họ phải tự đi thì mới tới được, chứ không đi thì làm sao tới, con đâu có cầm tay ai mà dắt đi được đâu?”

Đức Phật trả lời: “Này người thanh niên, giáo pháp của Như Lai cũng như vậy. Con đường đi đến Niết Bàn, Như Lai đã từng đi qua, đi lại, đi tới, đi lui, Như Lai biết và chỉ cho chúng sinh, nhưng muốn đến thì chúng sinh phải tự đi, Như Lai là bậc toàn tri, toàn giác chứ không toàn năng nên Như Lai không thể đưa một người đến nơi mà họ muốn tới, nhưng họ lại không muốn tự đi.

Cũng tương tự như vậy, nếu ngươi muốn gia đình của mình được an vui thì hãy áp dụng lời dạy của Như Lai vào trong cuộc sống hàng ngày chứ Như Lai không thể ban hạnh phúc, an vui cho bất kỳ một ai được.”

Qua bài Kinh nầy có lẽ Quý Vị hiểu được đại khái con đường giáo hóa của Đức Phật đã như thế nào, và tại sao Ngài khiêm tốn chỉ nhận mình là một Đạo Sư cứu độ chúng sinh, chứ không là một hình ảnh siêu hình “cái thế” trong cõi đời nầy! Hay Ngài không thương chúng sinh? Điều ấy có lẽ là không phải! Vì ở vài đoạn trước chúng ta đã dẫn chứng đến đoạn trong Kinh Địa Tạng:

“Chí thân như cha với con, mỗi người cũng theo nghiệp của mình mà đi khác đường, dầu cho có gặp nhau cũng chẳng bằng lòng chịu khổ thay nhau”.

Hay là Ngài không có thần thông? Điều ấy lại càng không phải hơn nữa, vì trong Kinh Lăng Nghiêm Ngài cho chúng ta biết:

"Còn ta (Phật) thì trái với vọng trần, hiệp với Chơn tâm thường trụ bất sanh bất diệt, biến khắp cả pháp giới. cho nên ta mới được tự tại vô ngại: Ở trong một hiện ra vô lượng, vô lượng hiệp làm một, trong nhỏ hiện lớn, trong lớn hiện nhỏ; không rời nơi đạo tràng mà hiện khắp cả mười phương thế giới. thân ta bao trùm mười phương hư không vô tận. Trên đầu một mảy lông hiện ra các cõi nước, ngồi trong hạt bụi, mà chuyển đại pháp luân. Vì ta diệt hết vọng trần nên mới được như vậy". (Lăng Nghiêm, PHPT khóa VI, VII trang 132-133).

Như vậy, chúng ta có thể hiểu rõ hơn vì sao Đức Phật đã phải ròng rã hơn 45 năm lặn lội trên mọi nẽo đường, dùng tri thức mà mình biết được sau khi Giác Ngộ, cố thuyết phục, giảng giải cho những người Ngài đã gặp nhằm giúp họ biết được con đường mà họ phải đi về. Tại sao là con đường đi về? Vì với Ngài chúng sinh là những “Quặng vàng” chưa được tôi luyện, đang bị rơi và xoay vòng trong 6 cõi Luân Hồi do sự không biết (Vô Minh); để trong đó chúng sinh được tôi luyện “bỏ các tạp chất” trở thành vàng; khi trở thành vàng rồi, thì vàng sẽ không bao giờ trở lại là quặng nữa. Hay đúng hơn khi chúng sinh thành Bậc Giác Ngộ (Phật) rồi thì không bị “Vô minh” để trở thành quặng nữa, giống như trong Kinh Viên Giác đã diễn đạt:

-Này Thiện nam! Thí như chất kim khoáng, sau khi được nấu lọc, bỏ hết quặng rồi, thì chỉ còn vàng y, chất vàng này không phải do nấu lọc mới sanh, vì nó có sẵn từ trước kia rồi; và khi đã thành vàng y, cũng không bao giờ trở lại thành quặng nữa, dầu trải qua bao nhiêu năm, nó cũng không hư hoại.

Tánh viên giác thanh tịnh của Như Lai cũng thế.  (VG, 70).

Vì sao Đức Phật ví mọi chúng sinh là “Quặng vàng”? Vì sau khi thành Phật, Đức Phật đã quán chiếu Ngài vốn có “Phật tánh”, và tất cả chúng sinh cũng đều có Phật Tánh; Phật Tánh đó là chất lõi để thành Phật. Và với con đường tu tập của Ngài, Ngài đã thành Phật; tất chúng sinh cũng sẽ thành Phật nếu theo họ theo con đường tu tập mà Ngài hướng dẫn. Do vậy Ngài tuyên xưng:

“Ta là Phật đã thành, chúng sinh là Phật sẽ thành”.

 

Nguyên Thảo,

02/08/2026.

 

 

*Vấn Đề VIII: Tại Sao Đức Phật Nói Là “Thị Hiện”? (Tt)

Và điều đặc biệt trong Đạo Phật mà người ta hay thắc mắc, đặt vấn đề về khoa học hay thực tế là: Vì sao khi sinh ra Đức Phật đã bước đi 7 bước, mỗi bước đều có hoa sen nâng đỡ, và đưa một tay chỉ lên trời và một tay chỉ xuống đất mà xướng lên: “Duy ngã độc tôn”. Điều ấy đã khiến cho nhiều người xem như là Đức Phật “kiêu ngạo” cho mình là cao hơn cả trong thiên hạ. Tuy vậy, người nghiên cứu, tìm hiểu về Đạo Phật lại “ngạc nhiên” hơn nữa khi trong giáo lý Đạo Phật lại đặt vấn đề “Vô Ngã” là quan trọng hơn cả. “Vô Ngã” chứng minh rằng thân thể con người, chúng sinh không phải là thực của mình mà chỉ là vay mượn ở các yếu tố bên ngoài như Đất, Nước, Lửa, Gió; không những thế mà trong Kinh Kim Cang và Viên Giác lại còn đi xa hơn nữa là không thể phân biệt, chấp bốn tướng như: Ngã tướng, Nhân Tướng, Chúng Sinh Tướng và Thọ Mạng Tướng mà thường được tóm tắt bằng câu: “Ngã, Nhân, Chúng sanh, và Thọ Giả”.

Như vậy, Đạo Phật đã đi từ “cái Ta” to tướng để rồi cái Ta ấy mất dần và hòa đồng với tất cả chúng sinh khác trong một thế giới “Đại Đồng”, “Không Phân Biệt” của “Cõi Phật chỉ có một và “Không Hai” mà trong Kinh thường hay đề cập đến “Cõi Bất Nhị” vậy! Ai có tâm phân biệt thì sẽ bị đào thải ra khỏi thế giới ấy. Tuy thế, các vị Phật đã thành Phật rồi thì đã hiểu rõ được điều ấy, giống như là “quặng vàng” được “tôi luyện” thành vàng thì không bao giờ là quặng nữa!

Ở phẩm “Ly Thế Gian” của Kinh Hoa Nghiêm có đề cập đến sự thị hiện đó như sau:

 

“Tu Bồ Tát đạo mà thị hiện giáng trần, nhập thai, đản sanh, xuất gia, khổ hạnh, đến đạo tràng, hàng phục chúng ma, thành tối chánh giác, chuyển Chánh pháp luân, nhập Đại Niết Bàn, thần biến tự tại không thôi nghỉ, chẳng bỏ bi nguyện cứu hộ chúng sanh, bất tư nghì”.

 

Vì sao khi thị hiện giáng trần, Đức Phật phải thị hiện “đi bảy bước”, phẩm “Ly Thế Gian” nầy có đoạn Kinh sau:

 

“Chư Phật tử! Đại Bồ Tát có mười sự mà thị hiện đi bảy bước:

Vì hiện Bồ Tát lực mà thị hiện đi bảy bước. Vì hiện xả thí bảy thánh tài mà thị hiện đi bảy bước.

Vì cho địa thần thỏa nguyện nên thị hiện đi bảy bước. Vì hiện tướng siêu tam giới nên thị hiện đi bảy bước.

Vì hiện bước đi tối thắng của Bồ Tát hơn hẳn bước đi của tượng vương, ngưu vương, sư tử vương mà thị hiện đi bảy bước. Vì hiện tướng Kim Cang địa mà thị hiện đi bảy bước.

Vì hiện muốn ban cho chúng sanh sức dũng mãnh mà thị hiện đi bảy bước.

Vì hiện tu hành thất giác bửu mà thị hiện đi bảy bước.

Vì hiện pháp đã được chẳng do người khác dạy nên thị hiện đi bảy bước.

Vì hiện là tối thắng vô tỷ ở thế gian nên thị hiện đi bảy bước.

Đại Bồ Tát vì điều phục chúng sanh nên thị hiện đi bảy bước như vậy”.

 

Và để rõ hơn, chúng tôi xin trích dẫn một đoạn khác trong Kinh Đại Bát Niết Bàn ở phẩm “Tứ Tướng Thứ Bảy” để chúng ta có thể hiểu “Sự Thị Hiện” thêm chút nữa của Đức Phật như thế nào và ý nghĩa ra sao. Nhưng vấn đề quan trọng, chính yếu nhất là chúng ta hãy chiêm nghiệm rõ ý nghĩa của hai từ ngữ “Thị Hiện”, vì thị hiện để người ta thấy, nhưng trong nó đã mang tính chất “mầu nhiệm”, “mơ màng và hiếm có”!

Đoạn Kinh ấy như sau, và với đoạn Kinh nầy chúng tôi xin kết thúc phần “Thị Hiện” nầy. Quý độc giả nào muốn biết thêm thì xin đi vào các Kinh để được tường tận hơn, vì sự trích dẫn của chúng tôi cũng đã quá dài, có thể làm cho Quý vị trở nên nhàm chán!

 

“Thân của Như Lai tức là pháp thân, chẳng phải thân thịt máu mạch gân xương tủy hiệp thành. Vì thuận cách sanh của chúng sanh mà thị hiện làm đứa trẻ. Đi qua hướng Nam bảy bước là thị hiện muốn làm phước điền vô thượng cho chúng sanh. Đi qua hướng Tây bảy bước là thị hiện thân nầy là thân cuối cùng không còn sanh tử nữa. Đi qua hướng Bắc bảy bước là thị hiện đã qua khỏi sự sanh tử của các cõi. Đi qua hướng Đông bảy bước là thị hiện làm đạo sư cho chúng sanh. Đi qua bốn hướng cạnh bảy bước là thị hiện dứt diệt các thứ phiền não và bốn loài ma, mà thành đấng Như Lai Ứng Cúng Chánh Biến Tri. Đi lên bảy bước là thị hiện không bị vật dơ làm ô nhiễm, như hư không. Đi xuống bảy bước, là thị hiện rưới mưa pháp dập tắt lửa địa ngục, cho chúng sanh hướng vui an ổn”.

 

 

 

Và nhất là đoạn Kinh cũng trong phẩm Tứ Tướng của Kinh Đại Bát Niết Bàn cho chúng ta hiểu rõ hơn như sau:

 

“Như Lai lại thị hiện đại tiện, tiểu tiện, thở ra, hít vào. Mọi người đều cho rằng Như Lai có đại tiện, tiểu tiện và thở. Kỳ thiệt thân của Như Lai đây đều không có những việc ấy, vì tùy thuận thế gian mà thị hiện như vậy.

Lại thị hiện thọ thực phẩm của người dâng cúng, nhưng thiệt ra thân của Như Lai đều không có sự đói khát. Lại thị hiện ngủ nghỉ đồng như chúng sanh, nhưng từ vô lượng kiếp, Như Lai đầy đủ trí huệ thâm diệu, xa lìa tất cả những sự thế gian như đi, đứng, nằm, ngồi, đau đầu, đau bụng, đau lưng, rửa tay, rửa mặt, súc miệng vv…, mọi người đều cho rằng Như Lai có các oai nghi như vậy. Nhưng thân của Như Lai đều không có những sự ấy, tay chơn trong sạch như hoa sen, hơi miệng thơm sạch như mùi thơm ưu-bát-la.

Đại chúng cho rằng Như Lai là nhơn loại, mà thiệt thời Như Lai không phải nhơn loại”.

 

Nguyên Thảo, 

14/07/2026.

*Vấn Đề VIII: Tại Sao Đức Phật Nói Là “Thị Hiện”?

 

Theo như chúng ta được nghe kể, hoặc đọc các sách viết về tiểu sử Đức Phật thì Đức Phật xuất thân là một hoàng tử của nước Ca Tỳ La Vệ (Kapilavastu) thuộc Ấn Độ, có vua cha là Tịnh Phạn (Sudhodana) và mẹ là hoàng hậu Ma Da (Maya), tên Ngài là Tất Đạt Đa (Shiddarta). Mặc dù lúc nhỏ Ngài có nhiều trí tuệ, khả năng phi thường, nhưng những nhận thức về cuộc sống có nhiều ưu tư; và cuối cùng Ngài từ giả hoàng cung đi tu để tìm chân lý. Sau sáu năm tìm thầy học đạo với nhiều lối tu nhưng không đạt được kết quả như mong muốn. Cho nên, sau đó Ngài từ bỏ lối tu khổ hạnh, ép xác đi đến gần bên sông Ni Liên Thiền thiền định dưới cội cây Bồ Đề với ý chí dũng mãnh: “Nếu không thành đạo, thì dù thịt nát xương tan, ta cũng quyết không đứng dậy khỏi chỗ nầy”. Sau 49 ngày ráo riết, Ngài đã sáng rõ chân lý, để rồi từ đó Ngài dong ruổi nhiều nơi để truyền bá, giảng giải, thu nhận đệ tử, giúp những người Ngài gặp hiểu được cái giáo lý mà Ngài đã nhận được, thấy biết suốt trong thời gian dài hơn 45 năm. Và sau cùng Ngài nhập Niết Bàn ở thành Câu Thi Na, trong rừng Sa La song thọ, thọ 80 tuổi.

Đó là chuyện thế gian của Ngài với những gian khổ như thế! Nhưng trong Kinh Pháp Hoa ở phẩm “Phương tiện” thứ hai, Ngài có đề cập đến vài chi tiết như sau:

“Xá Lợi Phất! Các Đức Phật theo thời nghi nói Pháp ý thú khó hiểu. Vì sao? Ta dùng vô số phương tiện các món nhân duyên, lời lẽ thí dụ diễn nói các pháp.

Pháp đó không phải là suy lường phân biệt mà có thể hiểu, chỉ có các Đức Phật mới biết được đó. Vì sao? Các Đức Phật Thế Tôn, chỉ do một sự nhân duyên lớn mà hiện ra nơi đời”.

Theo như đó, những pháp khi được Đức Phật nói ra không phải là dễ hiểu, người nghe cũng khó có thể tin để chấp nhận, do đó các Đức Phật phải dùng đến nhiều ví dụ và tùy theo nhân duyên từng lúc nói những gì, khi nào để cho người nghe dễ tiếp nhận và hiểu được; mà quả thực như vậy, Đức Phật đã thuyết pháp đến những thế giới mà đời thực không có, hay người nghe phải tưởng tượng ngoài những chi tiết cuộc sống con người trải qua cũng khiến con người trở nên nghi vấn để tin.

Nhưng sau đó, Đức Phật cho biết Phật ra đời để làm gì? Và vì sao?

“Xá Lợi Phất! Sao nói rằng các Đức Phật Thế Tôn chỉ do một sự nhân duyên lớn mà hiện ra nơi đời? Các Đức Phật Thế Tôn vì muốn cho chúng sinh khai tri-kiến-Phật để được thanh tịnh mà hiện ra nơi đời; vì muốn chỉ tri-kiến-Phật cho chúng sinh mà hiện ra nơi đời; vì muốn cho chúng sinh tỏ ngộ tri-kiến-Phật mà hiện ra nơi đời; vì muốn cho chúng sinh chứng vào đạo tri-kiến-Phật mà hiện ra nơi đời.

Xá Lợi Phất! Đó là các đức Phật do vì một sự nhơn duyên lớn mà hiện ra nơi đời”.

Với ý ấy, người ta đã kết lại: “Đức Phật ra đời là muốn “Khai, Thị, Ngộ, Nhập” cho chúng sinh, con người về những điều mà chỉ có Đức Phật mới biết”. Những điều mà Đức Phật biết tức là cái giáo lý mà Đức Phật đã thuyết giảng trong nhiều năm dài, để qua đó chúng sinh hiểu, thực hành để tự giải thoát khỏi những chướng ngại, trói buộc qua “nghiệp” mà mình đã gieo với những chúng sinh khác dù là thiện hay ác.

Ở đây, chúng tôi muốn trích dẫn những đoạn trong vài Kinh để cùng nhau tham khảo và biết tính chất của Phật như thế nào. Như đoạn Kinh sau đây trong Kinh Hoa Nghiêm ở phẩm “Như Lai Xuất Hiện”:

“Ví như hư không đến khắp tất cả chỗ sắc phi sắc, chẳng phải đến chẳng phải chẳng đến. Vì hư không chẳng có thân.

Cũng vậy, thân Như Lai khắp tất cả chỗ, khắp tất cả chúng sanh, khắp tất cả pháp, khắp tất cả quốc độ, chẳng phải đến chẳng phải chẳng đến.  Vì thân Như Lai là không có thân. Vì chúng sanh mà thị hiện thân Phật”.

Thế rồi, thêm một điều khác nữa:

“Chư Phật Như Lai vì muốn làm cho chúng sanh có lòng mến thích nên xuất hiện ra đời. Vì muốn chúng sanh luyến mộ mà thị hiện Niết Bàn. Nhưng thiệt ra Đức Như Lai không có xuất thế cũng không Niết Bàn. Vì Đức Như Lai thường trụ thanh tịnh Pháp giới, tùy theo tâm của chúng sanh mà thị hiện”.

Hay:

“Chư Phật tử! Thân của Đức Như Lai không có phương xứ, chẳng thiệt chẳng hư, chỉ do bổn thệ nguyện lực của chư Phật, hễ chúng sanh đáng được độ thời bèn xuất hiện”.

Và:

“Chư Phật tử! Đức Như lai trụ nơi vô lượng vô ngại cứu cánh Pháp giới, hư không giới, chơn như, pháp tánh, vô sanh, vô diệt và thiệt tế, vì các chúng sanh mà tùy thời thị hiện. Do bổn nguyện giữ gìn nên không thôi nghỉ. Chẳng bỏ tất cả chúng sanh, tất cả cõi, tất cả pháp”.

 

Trong Kinh Pháp Hoa ở phẩm: “Như Lai Thọ Lượng” thứ mười sáu, Đức Phật còn cho chúng ta biết không phải trong thời hiện tại Đức Phật mới thành Phật, mà thực ra Đức Phật đã thành Phật rất lâu đời, nhưng trong kiếp nầy Ngài mới thị hiện để giáo hóa chúng sinh như đoạn Kinh sau đây:

 

“Nhưng thiện nam tử! Thực ta thành Phật nhẫn lại đây, đã vô lượng vô biên trăm nghìn muôn ức na-do-tha kiếp. Ví như năm trăm nghìn muôn ức na-do-tha a-tăng-kỳ cõi tam thiên, đại thỉên, giả sử có người nghiền làm vi trần qua phương đông, cách năm trăm nghìn muôn ức na-do-tha a-tăng kỳ cõi nước, bèn rơi một bụi trần, đi qua phía đông như thế cho đến hết vi trần đó.

Các thiện nam tử! Ý ông nghĩ sao? Các thế giới đó có thể suy gẫm so tính biết được số đó chăng?

Di Lặc Bồ Tát, thảy đều bạch Phật rằng: “Thế Tôn! Các thế giới đó vô lượng vô biên, chẳng phải tính được, đếm được, cũng chẳng phải tâm lực biết đến được. Tất cả Thanh Văn, Duyên Giác dùng trí vô lậu, chẳng có thể suy nghĩ biết được hạn số đó, chúng con trụ bậc bất thối, ở trong việc này cũng chẳng thông đạt.

Thế Tôn! Các thế giới như thế, nhiều vô lượng vô biên”.

Bấy giờ, Phật bảo các chúng Bồ Tát: “Các Thiện nam tử! Nay ta sẽ tuyên nói rành rõ cho các ông. Các thế giới đó, hoặc dính vi trần hoặc chẳng dính, đều nghiền cả làm vi trần, cứ một trần là một kiếp, từ ta thành Phật nhẫn lại đến nay, lại lâu hơn số đó trăm nghìn muốn ức na-do-tha a-tăng-kỳ kiếp. Từ đó nhẫn lại, ta thường ở cõi Ta-Bà này nói pháp giáo hóa, cũng ở trong trăm nghìn muôn ức na-do-tha a-tăng-kỳ cõi nước khác dắt dẫn lợi ích chúng sinh”…

 

Trong Kinh Hoa Nghiêm ở phẩm Như Lai Xuất Hiện có đoạn như sau:

 

“Ví như hư không đến khắp tất cả chỗ sắc phi sắc, chẳng phải đến chẳng phải chẳng đến. Vì hư không chẳng có thân.

Cũng vậy, thân Như Lai khắp tất cả chỗ, khắp tất cả chúng sanh, khắp tất cả pháp, khắp tất cả quốc độ, chẳng phải đến chẳng phải chẳng đến. Vì thân Như Lai là không có thân. Vì chúng sanh mà thị hiện thân Phật”.

 

Nguyên Thảo,

12/06/2026.

*Vấn Đề VII: Người Và Ngộ! (Tt)

Trở lại vấn đề, như trên trong phần Bát nạn cho ta thấy con người được sinh ra trong cõi đầy đau khổ của Ta Bà nầy (hay còn gọi là cõi Nam Diêm Phù Đề) là một sự may mắn và đầy phước báu hơn là những chúng sinh được sinh vào cõi Trời hoặc Bắc Câu Lưu Châu; vì rằng ở những nơi ấy sung sướng nhưng lại không có được Phật pháp để tu hành. Họ có muốn thành Phật cũng phải tái sinh về cõi người của chúng ta. Mà được sinh vào cõi người lại không bị câm, ngọng, đui, điếc, tàn tật là đã tránh khỏi nhiều “nhân xấu” đã gieo trong nhiều kiếp trước. Dù sinh sau Phật, nhưng con người còn có được Phật pháp để nương đó mà tu hành theo con đường Đức Phật đã chỉ để vượt thoát khỏi vòng Luân Hồi sinh tử, hòng trở về với “nguyên quán” của mình thuở trước mà không còn phải u mê (Vô Minh); giống như Đức Phật đã ví như “quặng vàng đã được tôi luyện thành vàng ròng”, khi đã là vàng ròng rồi thì không bao giờ trở thành quặng nữa!

Tiếp theo, chúng tôi muốn chứng minh cho Quý vị thấy: Tại sao làm con người mới có điều kiện để tu và thoát khỏi Luân Hồi, và tại sao Đức Phật lại chọn ngay điểm con người để thuyết pháp? Vì con người có nhận thức, biết khổ đau, suy nghĩ và biết quay đầu. Còn chúng sinh ở Bắc Câu Lưu Châu hay cõi Trời Trường Thọ Thiên thì mãi mê sung sướng hưởng phước báu mà quên bẵng đi luân hồi, không hề nghĩ đến tu hành mà cũng có thể họ sẽ không tin những điều Đức Phật sẽ giảng giải cho họ. Các chúng sinh trong Ngạ Quỷ, Địa Ngục thì không có thì giờ để suy ngẫm vì những hình phạt liên tục do sự “cảm vời” từ những nhân ác mà họ đã gieo. Chúng sinh đội lốt Súc Sinh thì cứ theo bản năng của loài mà họ cam chịu. A Tu La (thần, thánh) theo bản năng và ước nguyện Thiện, Ác của họ mà hành xử: Thiện thì giúp đời, Ác thì quấy đời! Như vậy trong cái Vòng Luân Hồi Lục Đạo thì chỉ “con người là có được vị trí tốt nhất” đang đứng tại nơi có cửa thoát ra ngoài. Năm khung vòng kia không có cửa để thoát ra! Mà nếu được làm con người mà làm ác, không biết giữ giới, giữ mình lại gây nhiều nhân ác thì những kiếp sau sẽ bị đày vào các nơi khác thì quả là “nhân thân nan đắc” và biết đến bao giờ mới có lại kiếp người để thoát ra khỏi luân hồi! Như vậy chẳng hóa ra giống như con rùa mù đấy ư?

Chúng ta đã từng nghe trong các phim truyện Tàu có câu: “Hồi đầu thị ngạn” do các nhà sư nói. Hồi đầu thị ngạn có nghĩa “quay đầu là bờ”. Tại sao lại quay đầu là bờ? Như chúng tôi đã dẫn từ trên là Đức Phật ví con nguời, chúng sinh rời cõi Chơn Tâm giống như họ bước xuống “bến mê” để vào chơi trong “bể khổ”, và chìm đắm, xoay vòng trong các cõi khổ não, đớn đau. Họ càng chơi các trò “sát, đạo, dâm vọng” gây nhiều tội ác, thiện nhiều chừng nào giống như người lội càng xa bờ. Khi nào họ mệt mỏi, suy nghĩ lại để lội vào bờ, đó chính là “hồi đầu”. Vào bờ là giác ngộ, lên bờ sẽ thành Phật trở về với Chơn Tâm hay là cõi Phật. Cõi Phật là pháp giới, là toàn cõi không bao la vô tận, cho nên “Phật pháp” mới “vô biên”!

Như vậy con người mới “Ngộ”! Con người có bản chất là “ngộ”, chính vì bản chất nầy họ mới suy nghĩ để biết cái điều mà Đức Phật thuyết giảng con đường Đạo Đế trong Tứ Diệu Đế. Thực ra Tứ Diệu Đế không có gì là xa lạ đối với cuộc sống, tư tưởng của con người cả! Nhưng vì nơi không để ý, chú trọng đến, mãi khi Đức Phật thị hiện ra đời để tuyên giảng, phân tích, chỉ rõ thì người ta mới thấy điều ấy là đúng, là những quy luật không thể sai trái do vậy nó mới được gọi là Tứ Diệu Đế, hay đôi khi còn gọi là Tứ Thánh Đế theo kiểu cách gọi của nhân gian. Đó là sự ngộ đầu tiên của năm anh em Kiều Trần Như; rồi sau đó các tăng chúng khác và những con người về sau được tiếp cận với giáo pháp ấy! Mỗi chi tiết được tiếp cận là người được “ngộ” thêm ra giống như cuộc đời nầy có nhiều khổ qua phần Khổ Đế; để rồi khi được phân tích rõ ràng do thế nào là khổ, nguyên nhân của khổ là gì thì con người lại được ngộ khá hơn, mới biết tại sao mình phải khổ; rồi làm thế nào để diệt các sự khổ trong phần Diệt Đế và cuối cùng muốn chấm dứt khổ thì thế nào, bằng con đường Đạo Đế. Không những thế, Đức Phật còn chứng minh nhiều điều xa hơn nữa qua sự giảng giải của Ngài trong suốt hơn 45 năm hành đạo trong cõi đời nầy, chỉ nhằm giúp cho con người thoát khỏi hẳn sự khổ đau, cùng được “Khai, Thị, Ngộ” và “Nhập” vào tri kiến của Phật mà các Đức Phật trong quá khứ, hiện tại, vị lai đều thấy biết.

Như có lần chúng tôi đã có phân tích bằng câu chuyện: Có con người nào đó lúc đầu họ không hề để ý đến giáo lý Phật pháp, nghe dến giáo pháp họ không ưa, đôi khi còn phản bác, chối bỏ, bài bác. Đến lúc nào đó tự dưng nhìn thấy cổng chùa ngồ ngộ, hay hay họ đứng nhìn và bỏ đi. Có khi họ lại ngắm nghía xem cổng như thế nào, cấu tạo ra sao; rồi họ lại đứng dưới cổng. Sau thì họ bước vào sân chùa. Rồi có duyên hơn họ vào trong chùa ngắm nghía. Đến một khi tò mò họ vào dự lễ ở chùa. Xong lại bắt đầu tò mò về giáo lý. Đến lúc nào đó họ lại tìm hiểu vào kinh điển và đi đến tu tại gia. Xa hơn là xuất gia!

Tôi muốn kể với Quý vị các điều ấy là để chứng minh cùng Quý Vị về sự ngộ từng giai đoạn, từng lúc. Mỗi giai đoạn ấy khiến cho Quý vị hiểu hơn về cuộc đời, cuộc sống của mình trong thế giới nầy. Khi hiểu được những gì xảy ra và các nguyên nhân gây đến thì mình cảm thấy nhẹ lòng hơn, và thấy mọi việc trong cuộc đời nầy là những tất yếu và đương nhiên, không có gì là không có nguyên của nó. Từ đó ta hiểu thấu được cuộc sống và quảng đời của mình để ta có được một sự “an tâm”, “an lạc” của một cõi “niết bàn” khi đang còn sống mà không phải vướng bận của khổ đau mà trong Đạo Phật gọi là “Hữu Dư Y Niết Bàn”, còn Niết Bàn sau khi chết là “Vô Dư Y Niết Bàn” vậy!

 

Nguyên Thảo,

03/06/2025.