Trong phần
trên chúng tôi đã nhân cơ hội kể về chuyện học Cách trí (năm giác
quan) ngày xưa mà bàn cùng Quý vị về Tiền ngũ thức, Ý thức, Mạt-Na-Thức cùng
A-Lại-Da-Thức coi như đó là những thành tố, kết cấu lại để điều khiển thân xác
con người (kể cả các loài vật) hành động và tạo tác qua mọi ước muốn; từ đó tạo
thành con người năng động hay một xã hội phức tạp muôn chiều, mà chúng ta phải
lặn hụp trong đó với vui sướng thì ít, mà đau khổ thì nhiều. Và với những sự kiện
đó khiến xã hội hay thế giới có những biến chuyển khó lường! Những “thành tố
chính”, “chủ” ấy được gọi là “Tâm Vương” trong môn Duy Thức Học bằng tiếng Hán
Việt:
(Tâm Vương: Tiền Ngũ Thức
(Nhãn thức; Nhĩ thức; Tỹ thức; Thiệt thức; Thân thức); Ý Thức; Mạt Na Thức; A Lại
Da Thức).
để rồi từ các Tâm Vương
này chúng ta có thể tìm hiểu sâu hơn về biến chuyển của con người qua các yếu tố
phụ thuộc khác đã tác động vào suy nghĩ, hành động, tạo tác mà người ta gọi là
“Tâm Sở”.
Ở đây, chúng tôi chỉ muốn
đề cập đến các vấn đề nầy như là những sự kiện thông thường, dễ hiểu, dễ cảm nhận
mà không đi đến bằng cái phức tạp, khó khăn của từ ngữ; cũng như là một sự cung
cấp vài ý niệm đơn giản để sau nầy Quý vị có thích thì đi xa hơn bằng những suy
nghĩ của chính Quý vị. Và đây cũng chỉ là khái quát để qua các đặc tính ác lẫn
thiện đó mà Quý vị có thể nhận định hay giải thích được lý do, vì sao có những
hành động mà con người đã thể hiện trong cuộc sống hàng ngày.
Qua những giác quan của
cơ thể và Ý thức cũng như Mạt-na-thức, chúng ta tiếp xúc với ngoại cảnh để từ
đó ta có những nhận thức về ngoại cảnh ấy, rồi ta sẽ lựa chọn. Điều đó nó được
thể hiện bằng một quá trình căn bản bất biến trong mọi thời gian. Năm (5) phụ
thuộc đầu tiên đó gọi theo tiếng chuyên môn ấy là “5 Tâm Sở Biến Hành” tức là
khi được nhìn thấy, được nghe, ngửi, nếm mùi vị, sờ và ý thức được ngoại cảnh nào
đó là qua Xúc (là đã được tiếp xúc), thì người ta mới có cái ý (Tác Ý), để rồi
có nhận định lấy (Thọ) hay không? Nếu mình không thích thì có thể từ bỏ hay đưa
cho người khác, còn thích thì có thể để tâm (Tưởng: nhớ tưởng, hầu chiếm đoạt
hay mua sắm hay bằng cách nào để có được), và “Tư” là lo nghĩ làm sao để có,
hay đạt được và đạt bằng cách nào. Nếu chúng ta chỉ cần suy nghĩ thêm một chút
thì sẽ thấy trong “5 tâm sở biến hành” đó đã ngầm giải thích rất nhiều hành động
mà con người đã làm trong cõi đời nầy dưới nhiều hình thức, và ở bất cứ thời đại
nào.
(5 Tâm Sở Biến Hành: Xúc,
Tác Ý; Thọ; Tưởng; Tư).
Sau các khởi ý ấy, sẽ có
những hành động tiếp theo mà có 5 điều đặc biệt hơn (5 Tâm Sở Biệt Cảnh) để làm
cho người ta đạt đến những nhận thức cao cả, không bị lôi cuốn trong cuộc chơi
của trần thế, ấy là “Dục”: Mong muốn, muốn có, muốn đạt được những điều, cái
mình thích; bỏ hay đừa cho người khác cái điều không thích. Nhưng người ta cũng
suy nghĩ để “hiểu được rõ ràng” những hành động mình sẽ làm như thế nào (Thắng
Giải) mà quyết định; và họ luôn chú tâm nhớ đến điều đó có nên hành động hay
không (Niệm), đồng thời làm cho tâm trí luôn được ổn định để quyết định (Định);
và khi đã quyết định thì sự quyết định cho hành động ấy rất là hợp lý, đúng đắn
và sáng suốt (Huệ).
(5 Tâm Sở Biệt Cảnh: Dục;
Thắng Giải; Niệm; Định; Huệ).
Trong cuộc sống con người
có hai hướng chính của hành động, tạo tác; và xã hội cũng phân biệt hai hướng
đó tức là Thiện và Bất thiện (hay là Ác). Những hành động Thiện tức là những
hành động không đem lại sự thiệt hại cho người khác về vật chất cũng như tinh
thần hay tính mạng, trái lại nó còn giúp ích cho nhiều người; còn hành động bất
thiện thì ngược lại, đôi khi làm hại người khác mà chỉ đem lại lợi ích cho
chính mình. Chúng được phân tích bằng 11 Tâm Sở Thiện: “Tín” là tin, mình tin
vào người khác và những điều của người khác là chân thật (đối ngược lại là
không tin, bất tín); ở đây chúng ta nói đến lòng tin chứ không nói đến những điều
dối trá của nguời khác để làm chúng ta tin; lòng tin là điều làm cho người ta được
thiện. Sự củng cố và phát triển lòng tin khiến người ta càng thiện hơn, đó là sự
“Tinh tấn”. Làm người mà biết cảm thấy xấu hổ (Tàm) hay là mắc cỡ, thẹn thùng
(Quí) khi làm phải một điều sai quấy thì người ta sẽ không tái phạm những điều
không thiện hay ác khác hoặc là chai đá với dư luận, mọi người. Người không
tham lam, mong muốn (Vô Tham) thì nhu cầu không cần đòi hỏi, cho nên không cần
phải lừa đảo, dối gạt, lén lấy hay áp bức người khác để có, và cũng không cần
phải giận hờn, sân hận đối với kẻ khác (Vô Sân) thì họ cũng chẳng phải bị u mê (Vô
Si) mà sinh ra tội ác, làm những hành động bất thiện, cho nên họ luôn được
khoan khoái, thơ thới (Khinh an). Những người có lòng thiện thì họ luôn nghĩ
trước những hành động của họ sẽ có tác động gì đến người khác hay không, họ không
để tâm mình buông lung mà thiếu suy nghĩ tức là “Bất Phóng Dật” vậy. Họ làm mà
không cần biết đến công lao, hay chấp trưóc mà chỉ nghĩ đến sự cống hiến (Hành
xả) và cái tâm niệm không làm hại đến kẻ khác (Bất hại). Đó là tất cả những tâm
tính của con người để hướng con người về con đường thiện lành; và xã hội đã
đánh giá đó là một con người thiện trong xã hội.
(11 Tâm Sở Thiện: Tín;
Tinh Tấn; Tàm; Quý; Vô Tham; Vô Sân; Vô Si; Khinh An; Bất Phóng Dật; Hành Xả; Bất
Hại).
Và trong Duy Thức cũng
phân tích những điều, tâm tính mà chúng khiến cho con người có nhiều lo nghĩ,
phiền não, lo toan trong cuộc sống biến cuộc đời không được an lành. Đó là
Tham, Sân, Si, Mạn, Nghi, Ác Kiến được gọi là 6 Tâm Sở Phiền Não). “Tham” là
tính tham lam, muốn có và muốn có hơn nữa những gì mình ưa thích như tiền bạc,
danh vọng, nhan sắc…Muốn mà không đạt được hay bị trở ngại thì “Sân hận”, nổi
nóng có những hành động nông nổi khiến thân tâm mình không được yên ổn, và người
khác phải lo sợ, lánh xa. Sân rồi sẽ đưa đến sự “Si mê” (giận quá mất khôn) sẽ
làm cho mình mê muội, thiếu sáng suốt, không còn định được phải quấy và có thể
có những hành động phạm tội hay trở thành ác. Rồi khi con người có được những
tài năng hay thành công do có được bản lĩnh hơn người hoặc thế lực, lại sinh ra
kiêu ngạo, khinh “Mạn” cũng đưa đến sự phiền não do từ những phản ứng từ bên
ngoài hay người khác. Cái tâm lý “Nghi ngờ” cũng làm người ta có nhiều suy
nghĩ, phán đoán không nguôi chiếm đi nhiều thời gian khiến con người không thể
yên tâm, an lòng trong cuộc sống mà sinh ra có Ác Kiến với người khác!
(6 Căn Bản Phiền Não: Tham;
Sân; Si; Mạn; Nghi; Ác Kiến).
Nguyên Thảo,
21/02/2025.
No comments:
Post a Comment